Kutup Dürbünü ve Ayar Halkaları yardımıyla Ekvatoryal Kundakların Ayarlama Esasları
Astrophysics, Takahashi, Mountain Instruments, Paramount gibi "üstün" cihazlar için aşağıda yazılanlar geçersiz, yetersiz veya gereksiz olabilir; ama daha uygun fiyatları nedeniyle birçok astrofotografçı ve özellikle yeni başlayanlar tarafından kullanılan Celestron CG-5, Synta Skywatcher EQ-6, Vixen GP, Celestron CI, Meade LXD ve markasız bazı uzakdoğu yapımı ekvatoryal kundakların bir kutup bulucu dürbün ve eksenleri üzerindeki ayar halkaları yardımıyla hizalanmaları konusunda bazı temel bilgileri bilmekte yarar var. Kutup dürbünü, çoğu modelde vardır, yoksa bile ayrıca alınıp ilave edilebilir.
Bu kundakların bazılarında, kullanım kılavuzları yetersiz olup, çoğu kez haber gruplarında kullanıcıları tarafından geliştirilmişlerdir.
Aşağıdaki bilgiler, bu "mütevazi" cihazların fiyat-performans açısından en uygunu kabul edilen ve "efsane" diye nitelendirilen bir
Vixen GP-DX'e dayanarak verilmiş olup, diğer marka ve model ayaklar için de ufak tefek farklarla geçerlidir.
UYARI: Teleskop tüpü ve ağırlıklar, aşağıda anlatılan işlemler yapıldıktan sonra kundağa takılmalıdır. Nedeni ise kutup ayarı yaparken, sağ açıklık eksenini rahatça ve her tarafa döndürebilme gereğidir.
YAPILACAK İŞLEMLER:
1- Enlem/Boylam: Teleskop ayağının kurulacağı yerin derece cinsinden en yakın enlem (latitude) ve boylamını (altitude) bilmemiz gerekir. Örneklemede, Istanbul için 41° kuzey ve 29° doğu alınmıştır.
2- Üçayak sehpa, bir ayağı kabaca kuzeye bakacak şekilde yerleştirilip yatay duruma getirilir. Kundağınızın gövdesinde kabarcıklı terazi ve belki pusula da vardır ama, siz çantanızda her zaman bir pusula ve orta boy bir su terazisi bulundurun.
3- Boylamı (41°N), yükseklik ayar vidaları yardımıyla doğru yerine getirin. Sonra ayağı pusula ve/veya görebiliyorsanız Polaris yardımıyla kuzeye hizalayın. Hatta bir GPS el cihazınız varsa, işiniz daha da kolaylaşır.
4- Şimdi sıra, bulunduğumuz yerin, resmi saat kuşağının neresinde olduğunu bulmaya geldi. Her saat dilimi 15 meridyenlik bir alanı kapsar. Türkiye saati, universal saatten (UT) 2 saat ileri zonda olduğuna göre, saat dilimimizi 15 ile çarparız. Yani: 2*15=30 (Türkiye saatinin İzmit'den geçen 30° doğu meridyeni olduğunu biliyorsak hesap yapmamıza gerek yok.) Enlem derecemizi, resmi saat kuşağının geçtiği meridyen derecesinden çıkarırsak: 29-30 = -1° buluruz. Bu da bulunduğumuz yerin, resmi saat meridyeninden 1 derece batıda olduğunu gösterir. Ankara 40° doğu meridyeninde olduğuna göre, Ankara için, 40-30 = 10 bulunur, yani 10° daha doğudadır.
5- Sağ açıklık (RA) ekseninin arka ucunda üzerinde E 20 10 0 10 20 W şeklinde değerler bulunan ve serbestçe hareket ettirilebilen beyaz bir dereceli gösterge vardır. Istanbul için bulduğumuz 1° Batı değerini bu taksimattaki yerine getiririz. Çok ufak bir aralık olduğu için olabildiğince hassas olmakta yarar var.
6- Sağ açıklık (RA) ekseninin etrafında, resimde "RA göstergesi" diye işaretlenmiş siyah bir bölüm var. Normal kullanımda bu gösterge, adından da belli olduğu gibi sağ açıklık değerlerini gösterir. Ama kutup ayarı yaparken, günün saatlerine işaret eder. Bu göstergeyi, "sıfır"ı sağ açıklık kilit vidasının işaretine denk gelecek şekilde hizalayıp kilitlemeliyiz.
7- Göstergenin beyaz yüzünün dış kenarındaki sayılar yılın aylarını gösterir. Her sayının arasındaki iki uzunca çizgi, ilgili ayın 10. ve 20. günlerine tekabül eder. Böylece içinde bulunduğumuz günü ve saati göstergede rahatça buluruz. Sağ açıklık eksenini, beyaz göstergede gün, ve siyah göstergede saat karşılıklı gelecek şekilde döndürürüz. Örneğin; kutup ayarımı 22 Temmuz saat 22:00'de yapıyorsam, beyaz göstergedeki 22 Temmuz'a denk gelen çizgi ile, siyah skaladaki saat 21:00'i !! (yaz saati dikkate alınmaz) gösteren çizgiyi karşı karşıya getiririm. Yukardaki resme göre, kutup ayarımı 10 Ocak günü, saat 23'de yapmaktayım. Göstergeye göre, ayrıca mesela 10 Şubat saat 21:00 ve 9 Aralık saat 01:00 de karşı karşıya gelmektedir. Ama beni ilgilendiren, içinde bulunduğum gün ve saattir. Diğer çakışmalarla ilgilenmem.
8- Gün-saat hizalaması yapılınca, sağ açıklık kilidi tekrar gevşetilmelidir. Bu işlemi, yılın bazı günlerinde teleskop tüpü takılı iken yapmak hemen hemen imkansızdır. Örneğin ilkbaharda hava kararmaya başladığı saatlerde ağırlık kolu yukarı kalkacağı için işlemlerin başında, "ayar bitmeden teleskop takılmasın" uyarısını hatırlayın.
9- Şimdi kutup bulucu dürbünden (polarscope) bakıp Kutup Yıldızını, uzun çizgi ile içinde bulunduğumuz yılı gösteren kısa çizginin kesiştiği yere getiririz. Kutup dürbününüzün kendi aydınlatması yoksa, veya kazara açık unutulup pili bitmişse, kırmızı bir cep feneri de işinizi görür. Kutup Yıldızını doğru yere getirmek için SADECE kundağın hareket vidaları kullanılır.
Tabii bu işlemleri hiç yapmadan, bulunduğumuz yerin koordinatları ile gün ve saati girince, Kutup Yıldızını nereye yerleştireceğimizi otomatik olarak veren yazılımlar mevcuttur.
Polarfinder veya
PolarisFinder gibi…