Yıldızların dairesel hareketleri neden oluşur?
İngilizce’de Field Rotation olarak tanımlanan yıldızların resimde dairesel hareketler çizmesi kutup ayarı yapılmamış bir takip motoru üzerinde veya sabit bir üç ayak üzerinde duran fotoğraf makinası ile resim çekilmesi halinde oluşur.
Bu yıldızların dünyanın kutup noktaları etrafında ( +/- 90 derece yükselim de) doğal hareketi nedeni ile oluşur. Fotoğraf makinanızın görüş alanında yıldızlar kutup etrafında döneceğinden teleskopunuzun polar ayarı bu etkiyi yok edecek şekilde yapılmalıdır. Polar ayarınız ne kadar kötü ise sonuçlarda o kadar kötü olacaktır. Teleskopunuzun polar ayarı düzgün yapılmış dahi olsa bu dairesel hareket azda olsa yine olacaktır ama fotoğraf çekmenize engel olacak boyutta olmayacaktır.
Çoğu tecrübeli fotoğrafçılar, dobsonian tipi aynalı reflektör (aynalı) teleskoplarla veya alt azimut bağlantılı, yani wedge denilen polar kundağa oturtulmamış çatallı Schmidt Cassegrain tarzı teleskoplarla çekilen resimlerin başarılı olamayacağını savunurlar.
Bunun için aşağıdaki 2 resme bakarak neden böyle söylendiğini rahatlıkla anlayabiliriz.
 |  |
NGC 7000 Alt azimut ayarlı teleskopla çekilen 3 dakikalık tek poz.. 200mm objektif | NGC 7000 |
Soldaki resimde bilhassa merkezden uzaklaştıkça bu dönme etkisi ile yıldızların nasıl dairesel bir çizgi boyunca uzadığını görebiliyoruz. Sağdaki resimde ise poz süresi 3 dakikadan 15 dakikaya yükseltilmiş olmasına rağmen teleskop polar ayarlı olduğundan tüm yıldızlar sabit ve yuvarlak görülmektedir.
 |  |
M31 Alt azimut ayarlı teleskopla ve 3 dakika poz verilerek çekilmiş resim. 200mm objektif | M31 Alt azimut ayarlı teleskopla ve 7 dakika poz verilerek çekilmiş resim |
Yukarıdaki 2 resimde poz süresinin bu dairesel hareketlere etkisini görmekteyiz. Sağdaki 7 dakikalık pozda oluşan yıldız uzamaları soldaki 3 dakikalık pozda çok daha az görülmektedir ve bu etki soldaki resmin sadece kenarlarında belirginleşmektedir.
Eğer dikkat ettiyseniz her iki cisim setinin soldaki resimleri aynı objektif ve aynı sürelerde(3 dakika) çekilmiş olmasına ve her iki cisimde kabaca aynı yükselimde olmasına rağmen yıldızların dairesel hareketleri ilk sette, yani NGC7000’de çok daha belirgindir.
Bunda dairesel yıldız hareketlerinin etkisinin önceden tahmin edilemiceği sonucuna varabiliriz. Ancak alt azimut ayarlı teleskoplarda teleskopunuz gökyüzünde çevrili olduğu yönün büyük etkisi vardır. Sağ Açıklıkta kuzey/güney yönüne çevrili teleskoptaki dairesel yıldız hareketi doğu/batı yönüne çevrili teleskoptaki dairesel yıldız hareketinden daha fazladır. Dik açıklıkta ise çevresel yıldız hareketi teleskop ufka yakın halde iken daha az, gökte zenite, yani başucuna göre daha fazladır. Bundan da şuna varabiliriz, dik açıklığın bir cisme etkisi sağ açıklıktan daha fazladır. Böylelikle bir gök cisminin yükselimi bulunduğunuz yerin enlemi ile eşitse o zaman dairesel yıldız hareketi görülmez. Başka bir deyişle tam tepenizden yani başucundan geçen gök cisimleri resmi nereden çekerseniz çekin dairesel yıldız hareketi göstermezler.
Eğer başka bir gök cismi yaklaşık 80 derece dik açıklıkta da ise, yani tam başucunda değilse ve eğer meridyene çok yakınsa ( burada sağ açıklık doğu/batı yönü yerine kuzey/güney yönündedir). o zaman çok büyük bir dairesel yıldız hareketi görülecektir.Başka bir deyişle bu durumdaki bir gök cisminin dairesel hareketini azaltmak için bu cismi meridyenden biraz daha uzakta çekmek gerekmektedir. Bu teleskopun dik açıklığını azaltmak ve sağ açıklıkta’da biraz daha fazla doğu-batı yönüne döndürerek gerçekleştirilebilir.
Bunun için başucuna yakın ama tam başucunda olmayan gök cisimler, dik açıklığın yıldızların dairesel dönme hareketlerine sağ açıklıktan daha fazla etkili olduğundan, en fazla dairesel dönmeye maruz kalan cisimlerdir. Başka bir deyişle başucuna yakın cisimleri sabitlemek için ve dönme etkisini gidermek için ya doğu yada batı yönünde daha fazla sağ açıklık ayarı yapmak gerekir.
Böylelikle bulunduğunuz yerde başucundan çok uzakta olan bir cismin dönme etkisini azaltmak için teleskopun dik açıklığını azaltarak ufka yakın bir konumda çekmek yeterli gelmektedir.Benzer şekilde bunun tabi olarak düşük dik açıklığı olan cisimlere direkt etkisi vardır çünkü bu cisimlerin başucuna yaklaşma olanakları zaten yoktur.
Peki , tekrar soralım , aynı poz süreleri içinde çekilen yukarıdaki 2 gök cisminin çevresel dönme etkisi niye farklılık göstermiş?. Bunun nedeni çekilirken M31 galaksisinin ufka daha yakın, NGC7000 nebulası nın ise başucu noktasına yakın olmasıydı. Eğer teleskopun dik açıklığını fazlalaştırarak M31’i meridyene yakın bir hale getirerek resim çekilse idi bu resimdeki çevresel dönme etkisi NGC7000 de olduğu gibi fazla olacaktı.
Ancak unutulmamalıdır ki bir cismi ufka yakın çekmek demek cismin olası ışık kirliliği ve atmosfer türbülanslarından etkilenme olasılığını arttıracağı için her zaman iyi sonuçlar vermez.
Alt azimut resim çekerken bu kadar değişkenlikler varken bazı şeylerin etkisi de tahmin edilebilir. Örneğin teleskopunuzun odak uzaklığı büyükse çevresel dönme etkisi fazlalaşır. Örneğin 2000mm odak uzaklığı olan bir teleskopa birincil odak yöntemi ile direkt bağladığınız bir fotoğraf makinası nın çektiği resimlerde görülen çevresel dönme hareketi aynı teleskopun üzerine yerleştirilmiş ve üzerinde 50mm objektifi olan bir fotoğraf makinası ile çektiğiniz resimden ÇOK daha fazladır. Böylelikle polar ayarı yapılmamış teleskoplarla dahi geniş açılı objektiflerle takım yıldızları gibi geniş alan resimleri rahatlıkla çekilebilir. Sonuçta kural olarak bir cismin resmini çekerken ya bu cisim tam başucunda iken çekin veya doğu veya batı ufkuna yakınken çekinki dairesel dönme etkisi en az olsun ve yıldızlar yuvarlak görünsün.
Peki alt azimut bir teleskopla en uzun ne kadar poz süresi verebilirim?. Bunun cevabı cismin konumuna, sizin konumunuza, teleskopunuzun veya makine objektifinizin odak uzaklığına bağlıdır. Yani tam olarak kimse kestiremez, denemeler yapmak gerekir..!
Tüm bunları önlemenin yolu bir ekvatöryel kundak almak ve teleskopunuzu bunun üzerine monte etmek ve kundağınızın polar ayarını yapmaktır.Birde SCT /Schmidt Cassegrain) teleskoplar için “Field derotator” denilen ancak etkileri sınırlı bir başka cihaz daha vardır.
Bunlar ile ilgili Doc Greiner’in sitesine bir bakmakta fayda vardır.Bu metin İngilizcedir.
http://www.mailbag.com/users/ragreiner/rotators.html#Top
Tercüme : Tuğrul Uşşaklı , Eylül 2005
Kaynak : Jay Ballauer